Zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży
Strach jest emocją, którą odczuwa każdy człowiek. Chroni nas i ostrzega przed zagrożeniem, a także pomaga przygotować się do trudnych sytuacji. Problem pojawia się wtedy, gdy zaczyna przekraczać normę rozwojową, utrudnia funkcjonowanie, nie mija mimo upływu czasu albo pojawia się bez realnego powodu. Wówczas mówimy o lęku i zaburzeniach lękowych, które coraz częściej diagnozuje się u dzieci i nastolatków.
Czym są zaburzenia lękowe?
Zaburzenia lękowe to grupa zaburzeń psychicznych, w których dominującym objawem jest nadmierny, nieadekwatny lub trudny do opanowania lęk, który może dotyczyć różnych sytuacji.
Zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży obejmują m.in.:
- lęk separacyjny,
- specyficzne fobie,
- lęk uogólniony (GAD),
- lęk społeczny (fobia społeczna),
- napady paniki i zaburzenie paniczne,
- zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD),
- mutyzm wybiórczy.
Każde z nich może wyglądać inaczej, ale łączy je jedno: znacząco wpływają na codzienność dziecka, które mogą przeżywać lęk inaczej niż dorośli, a objawy mogą być zarówno psychiczne (nadmierne martwienie się wieloma sprawami, unikanie sytuacji wywołujących lęk, trudności z koncentracją, przewidywanie najgorszych scenariuszy, potrzeba ciągłego zapewniania o bezpieczeństwie), jak i fizyczne (bóle brzucha, bóle głowy, nudności, przyspieszone bicie serca, pocenie się, drżenie rąk, problemy ze snem).
U młodszych dzieci sygnałem alarmowym mogą być też napady płaczu, agresji, moczenie nocne, unikanie przedszkola czy szkoły.
Najczęściej występujące rodzaje lęku wśród dzieci i młodzieży:
Lęk separacyjny- dotyczy silnego lęku przed rozstaniem z rodzicami lub opiekunami. Może objawiać się niechęcią do pójścia do szkoły, koszmarami, a nawet dolegliwościami somatycznymi.
Lęk społeczny- odczuwanie silnego lęku przed oceną i krytyką ze strony rówieśników. Uczeń może unikać wystąpień publicznych, wypowiadania się na lekcji, spotkań towarzyskich czy nawet jedzenia w miejscach publicznych.
Uogólnione zaburzenie lękowe (GAD)- charakteryzuje się przewlekłym, trudnym do kontrolowania zamartwianiem się o różne obszary życia (np. szkołę, zdrowie, relacje, przyszłość).
Mutyzm wybiórczy- dziecko potrafi mówić w domu, ale z powodu lęku milczy w przedszkolu, szkole lub wobec obcych.
Fobie specyficzne- związane z konkretnym obiektem lub sytuacją (np. owadami, burzą, ciemnością, jazdą windą czy igłami).
Nie istnieje jedna przyczyna zaburzeń lękowych. Zwykle jest to współdziałanie czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych, m.in.:
- predyspozycje genetyczne,
- temperament (np. wysoka wrażliwość),
- doświadczenia stresowe lub traumatyczne,
- styl wychowawczy (nadopiekuńczość, krytyczność),
- presja szkolna i rówieśnicza,
- trudności adaptacyjne (zmiana szkoły, narodziny rodzeństwa),
- problemy społeczne (np. bullying).
Z perspektywy rozwojowej warto zauważyć, że dzieci i młodzież nie zawsze potrafią nazwać swoje emocje, dlatego często wyrażają się one w zachowaniu i ciele. Niektóre dzieci „wyrastają” z pewnych form lęku, ale wiele zaburzeń bez wsparcia może: pogłębiać się, wpływać na samoocenę, utrudniać relacje rówieśnicze, obniżać wyniki w nauce, prowadzić do depresji, zwiększać ryzyko zachowań unikowych (niechodzenie do szkoły, izolacja). Dlatego wczesne rozpoznanie i wsparcie jest kluczowe. Profesjonalną diagnozę mogą prowadzić psychologowie, psychiatrzy oraz psychoterapeuci, a w leczeniu zaburzeń lękowych podobnie jak w przypadku stosuje się psychoterapię (np. w nurcie poznawczo-behawioralnym), farmakoterapię i pracę z rodziną.
Bardzo ważnym elementem życia młodego człowieka jest szkoła, która może być zarówno źródłem stresu, jak i miejscem ważnego wsparcia. Nauczyciele i pedagodzy mogą m. in. obserwować zachowanie ucznia, redukować presję oceniania, budować poczucie akceptacji czy kierować do specjalisty, dlatego bardzo ważne jest utrzymanie współpracy na linii szkoła-dom, bo tylko dzięki temu można uzyskać najlepsze efekty edukacyjne i wychowawcze.
Należy pamiętać, że zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży nie są fanaberią ani słabością, ale realnymi, możliwymi do leczenia zaburzeniami psychicznymi. Im wcześniej otoczenie zareaguje, tym większa szansa na poprawę funkcjonowania młodej osoby. Wsparcie, zrozumienie i dostęp do specjalistów mogą sprawić, że młody człowiek nauczy się radzić sobie z lękiem i wróci do pełniejszego, spokojniejszego życia.
Izabela Widawska-Loba